Honderden nierpatiënten krijgen jaarlijks een nier van een levende donor. Hoe gaat dat in z’n werk? Quest zag in het Erasmus MC een nier van eigenaar wisselen. ‘Gefeliciteerd, hier heb je hem.’

Foto: Diederik van der Laan

In operatiekamer 17 van het Erasmus MC in Rotterdam maakt Türkan Terkivatan vijf gaten in de buik van de Leo Hendriks. Ze steekt er trocars door, buizen met een doorsnede van ongeveer een centimeter. In één daarvan komt een camera, zodat een videoverbinding met de opgeblazen buik ontstaat. In de overige trocars kan de chirurg straks haar instrumenten steken. Het is 9.00 uur ’s ochtends. Zonder grote snedes in het lichaam te maken gaat het operatieteam de rechternier van een levende donor uitnemen.

‘We stonden te roken voor de deur van het ziekenhuis’, vertelde de 45-jarige Hendriks een dag voor de operatie. ‘Mijn zus lag binnen, met een hersentumor. Toen vroeg mijn zwager het. Had ik misschien een nier voor hun zoon?’ De Rotterdamse badmeester zegde toe, in een impuls. ‘Mijn vriendin vond het nobel van me. Maar ze zei ook: straks ben je zelf misschien patiënt. Ik dacht: dat zie ik dan wel weer.’ Acht of negen bezoeken aan het ziekenhuis volgden. Hartfilmpjes, longfoto’s, bloedonderzoek. Hij bleek een geschikte donor voor zijn neef, die al jaren lijdt aan een nieraandoening.

Vóór de operatie sprak Hendriks twee keer met een psycholoog. Want het weggeven van een orgaan is niet voor iedereen makkelijk te verwerken. Heeft Hendriks bijvoorbeeld afspraken met zijn neef gemaakt? ‘Ik zou dat wel willen. Overeenkomen dat hij niet rookt, niet drinkt. Dat hij zijn medicijnen op tijd inneemt. Maar wat als hij die afspraken niet nakomt? Misschien is het beter te denken: gefeliciteerd, hier heb je hem. Als je hem wil verkloten, dan verkloot je hem maar.’

Vaten moeten los

Op de monitor ziet dokter Terkivatan hoe haar knippertje zich in de buik langs de lever en de darmen worstelt. Nadat ze een vlies heeft doorgeknipt komt een blauwpaars orgaan in beeld. Het is 9.35 uur. Daar is de nier. Vanmiddag produceert het orgaan de plas van een ander.

De nieren zijn de waterzuiveringsinstallaties van het lichaam. Het bloed stroomt via een of meerdere slagaders een nier binnen, waar het zich een weg baant door filters. Schoon bloed stroomt via een ader weer terug de bloedbaan in, terwijl de afvalstoffen via de urineleider naar de blaas stromen. Zo zuiveren de nieren honderden liters bloed per dag.

Terkivatan gaat in de buik op zoek naar de bloedvaten die de nier met het lichaam van de donor verbinden. Terwijl het bloed blijft stromen, maakt ze eerst de ader vrij van het aangrenzende weefsel. Het is van belang ‘zo veel mogelijk lengte te winnen’. Een lang bloedvat maakt het transplanteren straks eenvoudiger.

Wanneer ook de slagaders vrij liggen, maakt de scalpel van Terkivatan een snede boven het schaambeen. Onder een laag vet stuit de chirurg op de buikspieren, die ze als gordijnen opzij schuift. Ze duwt een roestvrijstalen buis door het gat. Daar moet de nier straks door naar buiten. Nu volgt het meest riskante deel van de operatie. Het is 10.59 uur. Ze moet de slagader, de ader en de urineleider doorknippen.

Tang knipt en niet

Terkivatan pakt een nieuw instrument aan van de operatieassistent en steekt het via een trocar de buik in. Het is een nietmachine die tegelijk knipt. Op de monitor ziet ze hoe het apparaat de vrijgemaakte slagader nadert. Klik! De eerste slagader is los. Een nietje knijpt het bloedvat dicht. Hetzelfde doet Terkivatan met de andere slagader die naar de nier leidt. Meteen verandert de kleur. Het orgaan krijgt geen zuurstofrijk bloed meer. Die periode moet zo kort mogelijk zijn. Het is 11.14 uur.

Dokter Terkivatan koppelt ook de ader en de urineleider af. De monitor toont de losse nier: een verdwaald paasei, verstopt in de buik van Hendriks. Door de roestvrijstalen buis boven het schaambeen steekt de chirurg een endobag naar binnen: een soort plastic vlindernetje, waarmee Terkivatan de nier achtervolgt. Het orgaan geeft zich snel gewonnen. Tjoep! In een paar tellen ligt de nier op een schaaltje ijs.

‘Koud zout!’ zegt Terkivatan, waarna een collega met een zoutoplossing aankomt. Daarmee spoelt de chirurg de nier van de buitenkant schoon. Zo koelt het orgaan zo snel mogelijk af tot ongeveer vier graden Celsius. Bij die temperatuur ontstaat zo min mogelijk schade aan het orgaan. Terkivatan spoelt het bloed van de donor uit de nier. Vervolgens naait ze de twee slagaders van de nier aan elkaar, zodat één aansluiting overblijft. En dan verdwijnt de nieuwe nier van Patrick Jongbloed in een zakje. Het is 12.02 uur. Tijd voor een boterham.

Urine stroomde terug

Na de lunch maakt dokter Terkivatan een snede links onder de navel van Patrick Jongbloed (23). Een donornier komt niet in de plaats van een andere nier. Het verwijderen van een niet functionerend exemplaar zou onnodige risico’s opleveren. Daarom wordt een nieuwe nier bijgeplaatst in de lies. Terkivatan graaft tot ze op de ader en de slagader stuit waar ze de nier straks op kan aansluiten.

Jongbloed kampt al sinds zijn jeugd met gezondheidsproblemen. Als kind was hij veel ziek. Griep, dacht de huisarts. Maar toen zijn vader hem een keer naar het ziekenhuis bracht voor onderzoek, constateerden de artsen reflux: urine stroomde terug van zijn blaas naar zijn nieren. Ze besloten zijn urineleiders om te leggen. Dat hielp niet en zijn nierfunctie ging langzaam achteruit. Op zijn zestiende kreeg Jongbloed een nier van zijn vader. Die sloeg aanvankelijk aan, maar al snel ging het mis. De puberende Jongbloed was laks met zijn medicijnen. Zijn lichaam stootte het vreemde orgaan in zijn rechterlies af.

Door extra medicatie ging het nog een aantal jaren goed. Tot eind 2007. De jonge tunnelbouwer moest zijn bloed op een andere manier zuiveren: via buikvliesspoeling. Eerst deed hij dat zonder machine. Door een buikkatheter bracht hij een paar liter spoelvloeistof in de buikholte. Deze vloeistof trekt overtollig vocht, zouten en afvalstoffen aan. Om de paar uur moest hij de vloeistof verversen. ‘Dat deed ik voordat ik naar mijn werk ging, in de lunchpauze, direct na mijn werk en voordat ik naar bed ging’, vertelde hij de dag voor zijn tweede niertransplantatie.

Het was niet voldoende. Jongbloed hield veel vocht vast, zijn bloeddruk ging omhoog en hij kreeg weinig lucht. Er zat niet veel anders op: hij moest beginnen met nachtspoelingen. Elke avond verbond hij zijn lichaam aan een kunstmatige nier. Die zuiverde tien uur lang zijn bloed. Hij stopte met werken. En toen bood zijn oom hem een nier aan.

Orgaan ziet pips

‘De slagader ziet er prima uit.’ Binnen een halfuur heeft Terkivatan de benodigde bloedvaten vrijgemaakt. Ondertussen heeft de assisterende chirurg de donornier in een constructie van katoenen koorden gehangen. Het is 13.39 als de chirurgen het bungelende orgaan in de vrijgemaakte ruimte laten zakken. Als de koude nier op zijn plek ligt, zet dokter Terkivatan haar loepbril op. Dan klemt ze de ader van Jongbloed dicht, en maakt er een snede in. ‘Mag de tafel omhoog?’

Met twee lange pincetten bedient de chirurg een kromme naald. Ze hecht de ader van de nier aan het opengesneden bloedvat in het been. Niet te strak. Dan kan een vernauwing ontstaan. En niet te los. Anders gaat het lekken. Vervolgens hecht de chirurg ook de slagader van de nier aan de slagader in het been. ‘We gaan nu over tot perfusie’, zegt Terkivatan als ze de klem van het bloedvat haalt. Het bloed van Patrick Jongbloed begint de nier van Leo Hendriks te veroveren. Het is 14.13 uur. Binnen een uur moet het orgaan functioneren.

Ondertussen sluit dokter Terkivatan de urineleider aan op de blaas. Ook legt ze een buikkatheter aan, een plastic slangetje om de urine gedurende de eerste weken van de blaas naar buiten te leiden. Daardoor is goed te zien of de nieuwe nier voldoende urine maakt. Wanneer Terkivatan daarmee klaar is, wendt ze zich weer tot de nier. Het orgaan is zacht en ziet nog wat pips. ‘Er moet meer bloed in. Hij moet hard zijn als een tennisbal.’ Het is 14.33 uur. De anesthesist verhoogt de bloeddruk.

Een paar minuten later is de nier nog steeds zacht. Dokter Terkivatan zet een klem op de slagader van het been, vlak onder de aansluiting van de nieuwe nier. Het is een wegafzetting. Zo dwingt de chirurg het bloed via de nier te reizen. ‘Soms moet je geduld hebben. Maar ik maak me geen zorgen. Vier uur geleden werkte de nier nog.’

Om 15.03 uur voelt Terkivatan voelt opnieuw aan de donornier. Het orgaan is nu een stuk harder. Een paar minuten later druppelen de eerste druppels urine van de nieuwe nier door het katheter naar buiten. Ze maken lichtgele vlekken op een witte doek. Opluchting bij de chirurgen. Kort daarna verlaat een man met vier nieren operatiekamer 17 van het Erasmus MC.

Nier is aangeslagen

‘Het is echt super gegaan!’ Ruim een maand na de operatie neemt Patrick Jongbloed opgewekt de telefoon op. Zijn nieuwe nier werkt nog steeds en hij voelt zich energieker dan ooit. ‘Voor de operatie zat ik op verjaardagen stil in een hoekje. Nu doe ik ook mee met de gesprekken. Ik ben een vrolijker mens.’

Ook donor Leo Hendriks is aan de beterende hand. Hij voelt zich niet anders sinds hem een nier is afgenomen. Wel baalt de badmeester van zijn herstel. Hij hield aan de operatie een trombosebeen over, een bloedstolsel in een ader in zijn been. ‘Dat was mijn dank, blijkbaar.’ Inmiddels gaat het beter. Binnenkort hoopt hij weer hele dagen aan de rand van het zwembad te staan. Dat wordt even wennen. ‘Ik heb de conditie van een dood paard.’

Meer informatie:

www.erasmusmc.nl/klinischeles: beelden van deze niertransplantatie waren door het publiek te volgen vanuit een collegezaal.

© Rik Kuiper / Quest - het is ten strengste verboden deze tekst of delen van deze tekst over te nemen zonder toestemming van de auteur.