Het wordt wel beweerd: nu leven meer mensen dan ooit gestorven zijn. Klopt dat? Quest liet het Centrum Wiskunde & Informatica een actuele schatting maken van het aantal mensen dat ooit op aarde geboren is.

Waar, wanneer en door wie die theorie de wereld in is gebracht? Dat is onduidelijk. Maar we kunnen het meteen ontzenuwen: nee, het is niet waar dat nu meer mensen leven dan ooit gestorven zijn. Of, anders geformuleerd, dat meer dan de helft van de mensen die ooit geboren zijn nu nog leeft.

Hoe veel mensen zijn er dan wel ooit op deze aarde geboren? Een heel peloton aan wetenschappers heeft zich door de jaren heen verdiept in deze vraag. Een van de meest recente schattingen stamt uit 2002. De berekening is gemaakt door Carl Haub van het Population Reference Bureau, een Amerikaanse non-profitorganisatie die zich bezighoudt met bevolkingsonderzoek.

Haub kiest bij zijn berekening elf peiljaren in de geschiedenis van de mens. Bij elk peiljaar geeft hij een schatting van het aantal bewoners dat de aarde op dat moment telde. De mensheid begint volgens Haub 50.000 jaar voor Christus met twee mensen: een symbolische Adam en Eva.

Vervolgens springt de demograaf met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis. Zijn volgende stop is 8000 voor Christus, het moment dat de mens begon met landbouw. Haub schat dat er toen circa vijf miljoen mensen op aarde woonden. Daarna vliegt hij naar het jaar 1 na Christus. De wereldbevolking was toen gegroeid tot 300 miljoen. Hij eindigt, via nog een aantal tussenstations, in het jaar 2002. Ruim zes miljard mensen bewoonden toen de aarde.

Bevolking groeit exponentieel

Haub neemt aan dat de bevolking in de tijd tussen twee peildata exponentieel groeit. Dat is natuurlijk niet helemaal correct. In werkelijkheid schommelde het groeipercentage door de eeuwen heen als gevolg van hongersnoden en ziektes. Maar op de lange termijn lijkt het een goede benadering. Populaties groeien vaker exponentieel. Neem de bacterie. Die plant zich voort door celdeling: hij hakt zichzelf in tweeën. Die twee bacteriën splitsen zich ook weer in tweeën en de vier bacteriën die daaruit ontstaan doen hetzelfde. Zo groeit een populatie razendsnel van één naar twee naar vier naar acht.

Om zijn model compleet te maken, heeft Haub het geboortecijfer van elke periode nodig: hoe veel baby’s werden jaarlijks per duizend mensen geboren? In het begin van de mensheid lag dat nog vrij hoog: rond de tachtig geboortes per duizend inwoners, schat de demograaf. In de twintigste eeuw daalt dat cijfer tot net boven de twintig.

Met deze informatie kan hij het aantal geboren mensen tussen twee peiljaren berekenen. Zo schat hij dat er tussen 50.000 voor Christus en 8000 voor Christus 1,1 miljard mensen zijn bijgekomen op aarde. In de volgende periode, tussen 8000 voor Christus en 1 na Christus zijn dat er al veel meer: ruim 46 miljard. Vervolgens telt hij de geborenen in elk van de tien perioden uit de menselijke geschiedenis bij elkaar op. Zo krijgt hij het antwoord op de vraag. Haub komt op een totaal van 106,5 miljard mensen. Maar is dat getal accuraat?

Mens is veel ouder

Een aantal dingen valt op bij de berekening van Carl Haub. Ten eerste loopt zijn berekening tot 2002, en niet tot 2008. Het getal moet dus geactualiseerd worden. Ten tweede valt te discussiëren over het beginpunt dat de Amerikaanse demograaf kiest: 50.000 jaar voor Christus. Een telefoontje naar paleontoloog John de Vos van Naturalis in Leiden leert dat wetenschappers vermoeden dat de eerste moderne mens al veel eerder op aarde rondliep. ‘Maar dat is nog niet zo lang bekend.’

De Vos verwijst naar de vondst van brokken van drie eeuwenoude schedels. Die werden in 1997 door een team onder leiding van de Amerikaanse paleoantropoloog Tim White aangetroffen in Herto, een dorp in Ethiopië. Het was een revolutionaire ontdekking, want de schedels bleken qua vorm en omvang erg te lijken op de schedels van de moderne mens. Dit moesten vroege Homo sapiens geweest zijn. Om toch een onderscheid te maken met de moderne mens (Homo sapiens sapiens, de wijze wijze mens) noemde White deze mens Homo sapiens idàltu, de oudere wijze mens.

Uit onderzoek naar de vulkanische lagen waarin de schedels gevonden waren, bleek dat deze mensen circa 160.000 jaar geleden geleefd moeten hebben. Daarmee waren dit de oudste resten van moderne mensen die ooit gevonden zijn. Andere wetenschappers hadden door het bestuderen van het zogeheten mitochondriaal dna ook al geconcludeerd dat de moderne mens afstamde van een oermoeder die ongeveer 150.000 jaar geleden leefde. Wetenschappers die het mannelijk y-chromosoom onderzochten kwamen tot vergelijkbare conclusies.

Model geeft nieuwe uitkomst

Aan de slag! Met 1) een nieuw beginjaar (160.000 jaar voor Christus), 2) een nieuw eindjaar (2008) en 3) meer schattingen van bevolkingsaantallen door de jaren heen, stapten we naar het Centrum Wiskunde & Informatica in Amsterdam. Was er iemand die zou kunnen helpen bij het herberekenen voor het aantal mensen dat ooit op aarde geleefd heeft?

Statisticus Peter Grünwald, ook werkzaam als hoogleraar aan de Universiteit Leiden, was bereid een nieuwe schatting te maken. Hij bestudeerde het model van Haub en stoeide een paar uur met het wiskundige computerprogramma Maple. Uiteindelijk wist hij met dezelfde cijfers als Haub tot dezelfde resultaten te komen.

Toen Grünwald het model in de vingers had, paste hij de cijfers aan. De computer pruttelde en produceerde na een korte denktijd een kakelvers resultaat. Volgens het geactualiseerde model bleken tussen 160.000 voor Christus en nu circa 107,5 miljard mensen geboren te zijn. De huidige 6,7 miljard aardbewoners vormen dus slechts zes procent van alle mensen die ooit hebben geleefd.

Alles is onzeker

Om deze uitkomst op waarde te kunnen schatten, berekende Grünwald het totaal aantal mensen dat ooit is geboren ook op een andere manier. Daarvoor greep hij naar het model dat de Amerikaan Nathan Keyfitz bijna vijftig jaar geleden maakte. Dit verschilt op een paar punten van het model van Carl Haub. Het belangrijkste verschil: Keyfitz gebruikt geen schattingen van de geboortecijfers, maar schattingen van de gemiddelde leeftijd die mensen door de jaren heen bereikten. Ook begint Keyfitz veel eerder dan Haub: 1 miljoen jaar voor Christus.

Grünwald bouwde het model van Keyfitz om en liet de geschiedenis van de mensheid ook hier lopen van 160.000 jaar voor Christus tot 2008. Zo kwam hij tot een tweede schatting. Volgens dit model hebben sinds het begin van de mensheid ‘slechts’ 72 miljard mensen geleefd. Een enorm verschil met de eerder gevonden 107,5 miljard. Hoe komt dat?

Beide gebruikte modellen, die van Haub en die van Keyfitz, zitten wiskundig goed in elkaar, meent Grünwald. Het probleem: de cijfers waarmee het model gevoed wordt. Wie weet er bijvoorbeeld hoe veel mensen er in 8000 voor Christus op aarde rondliepen? De eerste grootschalige volkstellingen werden pas aan het eind van de 18e eeuw gehouden. Hoe kom je erachter hoe oud de gemiddelde Romein werd? Schattingen naar de levensverwachting in die tijd lopen behoorlijk uiteen. En hoe veel kinderen kreeg een wereldbewoner rond de geboorte van Jezus Christus?

Omdat het onmogelijk is op dergelijke vragen exacte antwoorden te vinden, blijft de berekening van het aantal mensen dat ooit op aarde geleefd heeft een hachelijke onderneming. ‘Het is een soort alchemie.’

© Rik Kuiper / Quest - het is ten strengste verboden deze tekst of delen van deze tekst over te nemen zonder toestemming van de auteur.